شرط عدم مسئولیت در حقوق ایران



با توجه به این که در کشور ما در باره شرطعدم مسؤو لیت و حقوق مصرف کننده مقررات مدون وجود ندارد, مطالعه در مورد آن اهمیتمضاعفی می یابد. با توجه به این که تحقیقات انجام شده علیرغم زحمات بسیار نویسندگانآنها تمامی سؤالات را پاسخ نمی دهد .نویسنده تلاش نموده است با توجه بیشتر به متونفقهی در تکمیل ااین تحقیقات، گامی هر چند کوچک برداشته شود.
از جمله سؤالاتی کهدر این باره قابل طرح است، عبارت است از
:
1- آیا شرط عدم مسؤلیت, مصداق اسقاطما لم یجب و در نتیجه باطل نیست؟

2- آیا شرط عدم مسئولیت, نسبت به مسئولیتقهری نیز قابل قبول است ؟

3- در صورتی که فروشنده با سوء نیت عیب را مخفینموده و شرط عدم مسئولیت نماید و یا متعهد مرتکب تقصیر عمد و در حکم عمد گردد تیزشرط عدم مسئولیت نافذ است ؟

4- تاثیر بطلان شرط عدم مسئولیت, بر قرارداد چیست ؟

در این مقاله ادله فقهی و حقوقی صحت شرط عدم مسئولیت را بر شمرده ایم و سپس ازقانون و رویه قضایی به عنوان ابزارهای مقابله با درج بی رویه شرط عدم مسؤولیت یادکرده ایم .در ادامه, قصد مشروط علیه و معقول بودن و سایر شروط نفوذ شرط عدم مسئولیتنیز احصاء شده اند و در پایان آثار شرط و نیز اثر بطلان شرط بر عقد بررسی گردیدهاست
.
گفتار اول : مفهوم و ماهیت شرط عدم مسئولیت

شرط عدم مسئولیت، شرطی استکه به موجب آن مسئولیت ناشی از عدم اجرا قرارداد یا تاخیر آن پیش از این که تخلف ازقرارداد رخ دهد و خسارت پیدا شود اسقاط و سلب می‌گردد
1-شرط عدم مسئولیت ومفاهیم مشابه

برای تمییز و شناخت دقیق تر شرط عدم مسئولیت به بیان تفاوتهای آنبا سایر مفاهیم مشابه می‌پردازیم:
الف - شرط عدم مسئولیت و وجه التزام

یکیاز روش های تعیین میزان مسئولیت، وجه التزام است که بر اساس آن طرفین به طور قاطعمیزان خسارت خسارت را معین می‌کنند

در تفاوت وجه التزام و شرط عدم مسئولیت بایدگفت که: وجه التزام میزان خسارت را به طور مقطوع تعیین می‌نماید؛ ولی شرط محدودکننده و معافیت از مسئولیت، حداکثر میزان خسارت یا عدم لزوم جبران خسارت را معینمی‌نماید
.
مشابهت بین این دو زمانی آشکار می‌شود که طرفین برای تخلف ازقرارداد، مبلغی قید نمایند ولی مشخص نکنند که آیا مبلغ مزبور به عنوان وجه التزاممنظور نظر بوده است یا این که حداکثر میزان مسئولیت را تعیین کرده اند. در اینوضعیت، دادگاه با توجه به اوضاع و احوال قضیه باید معلوم نماید که قصد طرفین وجهالتزام بوده است یا این که می‌خواسته اند مسئولیت متعهد را محدود به مبلغ شرط شدهنمایند
.
ب - شرط عدم مسئولیت وشرط کاهش تعهد مدیون
:
برخی نویسندگان تفاوتیبین شرط عدم تعهد و شرط عدم مسئولیت ننهاده اند

تفاوتهای بین این دو را می‌توانچنین خلاصه کرد:

1- در اعتبار شرط کاهش تعهد تردید کمتری وجود دارد، ولی اعتبارشرط کاهش و عدم مسئولیت محل گفت وگو است.
2- محدودیتها و موانع شرط عدم مسئولیتعلاوه بر مرحله انعقاد در مرحله اجرا نیز ادامه دارد و عدم ارتکاب تقصیر سنگین شرطاست ولی در مورد شرط عدم تعهد محدودیت فقط منحصر به انعقاد و درج شرط است و نفوذ آندر مرحله اجرا مانع دیگری ندارد
.
ج - شرط عدم مسئولیت و بیمه مسئولیت

دربیمه مسئولیت، مسئولیت فاعل زیان برخلاف شرط عدم مسئولیت زائل نمی‌گردد. به عبارتدیگر در بیمه مسئولیت متضرر از عقد اصلی خسارتش جبران می‌شود در واقع تاکیدبرمسئولیت مدیون است و متضرر را حمایت می‌کند ولی شرط عدم مسئولیت موجب حرمان زیاندیده و معافیت مسئول و مرتکب می‌باشد.
ه - شرط محدودکننده مسئولیت ومحدودیتمسئولیت به وسیله قانون

در برخی موارد قانون، مسئولیت شخص مسئول را محدود ومعین می‌کند. در این موارد بدون این که طرفین قرارداد، توافق نمایند، میزان مسئولیتبه وسیله قانون محدود می‌گردد. به عنوان مثال در بند 5 از ماده 55 قانون دریاییایران آمده است: متصدی باربری یا کشتی هیچ کدام در مورد فقدان و یا خسارت وارده برکالا مسئولیتی زائد بر 20 میلیون ریال برای هر بسته کالا و یا واحد آن نخواهد داشت،مگر این که نوع و ارزش این گونه بار قبل از حمل، توسط فرستنده بار اظهار گردیده ودر بارنامه دریایی نیز قید شده باشد
.
و - اذن و عدم مسئولیت

باید توجه داشتاذن فی نفسه موجب سقوط ضمان نیست؛ مگر به قرینه یا تصریح ضمان نفی شده باشد ولیهرگونه شرط عدم مسئولیت وعدم ضمان ملازم با اذن است لذا رابطه بین این دو عموموخصوص من وجه است ؛ یعنی شرط عدم مسئولیت مستلزم وجود اذن است ولی وجود اذن دلالتبر عدم مسئولیت ندارد.
ز- تبری، برائت و ابراء

برائت و ابراء دو مفید معنیمعاف شدن است. فرق اصلی تبری و ابراء در آن است که در ابراء ، طلبکار داوطلبانه وپس از ایجاد دین آن را اسقاط می کند ولی در تبری ، متعاملین با یکدیگر بر سر عدممسئولیت توافق می کنند
.
2- انواع شروط معافیت از مسئولیت و محدودکننده آن

معافیت از مسئولیت را به انحاء مختلف می‌توان در قرار داد درج نمود گاهی باتوسعه یا تضییق قوه قاهره و گاهی نیز نوع مسولیت یا میزان و مبلغ آن تعیین و تحدیدمی‌گردد و همچنین شرط کاهش مدت اقامه دعوا و سلب مسولیت اقامه دعوا پس از مدت زمانمشخص نیز در زمره آنهاست .


الف - شرط توسعه و تضییق قوه قاهره
اینگونه شروطبه جای این که قوه قاهره را با حذف یکی از ویژگی های آن توسعه دهد حوادث معین را درحکم قوه قاهره قرارمی دهد . از چنین شروطی به عنوان شرط استثنای بعضی اسباب عدماجرا تعبیر می‌کنند و معنی شرط این است که متعهد در برخی موارد استثنایی مسئول اجرانشدن قرارداد نیاشد مانند این که در قرارداد حمل و نقل شرط شود متصدی ضامن تلف کالادر صورت بروز دزدی یا حریق نیست ، یا در قرارداد پیمانکاری شرط شود متعهد مسئولتاخیر ناشی از طغیان پیش بینی شده رو دخانه نیست
.
شرط کاهش مسئولیت ممکن استقوه قاهره را توسعه دهد مثلا غیر قابل پیش بینی بودن را از شرایط حذف کند. در اینصورت بدون وجود شرایط کامل قوه قاهره، مطابق قرارداد احکام و اوصاف قوه قاهره بر آنبار می‌شود
.
ب -شرط تحدید نوع مسئولیت و میزان یا مبلغ آن

ممکن است شرط شودمدیون فقط مسئول خسارت مادی باشد و خسارات عدم النفع یا زیان معنوی به عهده اونباشد و یا مبلغ معینی به عنوان سقف خسارت پیش بینی شود یا بخشی از کرایه کاهشیابد. (ن. ک ماده 509و517ق. م) به طور مثال: شرکت راه آهن میزان مسئولیت خود را بهاین روش محدود می‌کند که در صورت تاخیر بیش از مدت تعین شده 50 درصد کرایه به مسافرعودت داده می شود

ج - شرط کاهش مدّتِ اقامهی دعوا (تحدید مرورزمان
(

/ 0 نظر / 654 بازدید